Synagoga Tempel

Najmłodsza z krakowskich synagog swoją nazwę prawdopodobnie wzięła z języka niemieckiego i oznacza świątynie. Powstała w drugiej połowie XIX wieku dla krakowskiej żydowskiej inteligencji. Na przełomie XVIII/XIX wieku wśród Żydów nie tylko polskich ale również europejskich zaczął szerzyć się ruch intelektualny zwany Haskalą czyli odrodzeniem. Ruch miał nie tylko przybliżyć naukę żydowskiej historii czyli języka hebrajskiego ale także pomóc Żydom w asymilacji ze społecznościami nieżydowskimi.

To właśnie wtedy powstały pierwsze żydowskie ruchy emancypacyjne czy polityczne. Zwolennicy oświeceniowej Haskali nazywani byłi potocznie maskilami.

To jedyna w Krakowie synagoga Żydów postępowych. Wybudowana została po roku 1860, czyli 40 lat po wydaniu zgody na osiedlanie się Żydów poza Oppidum Judeorum. Architektem jest Ignacy Hercok.

Sama nazwa – Temel (Świątynia) jest nieortodoksyjna, gdyż mianem tym określana jest tylko ta, znajdująca się w Jerozolimie i zniszczona w roku 70 –tym przez Rzymian. Po Świątyni w Jerozolimie pozostała jedynie Ściana Płaczu.

Architektura synagogi jest bardzo nietypowa dla Krakowa. Wzniesiona została w stylu mauretańsko-neorenesansowym. Wnętrze, bardzo dekorowane przenosi nas niemal do bajkowego świata. Turyści, zwiedzające synagogi znajdujące się na terenie dawnego żydowskiego miasta, które znajdowało się na Kazimierzu obcują z bardzo ascetyczną dekoracją. Wnętrze tej budowli jest zupełnie inne, bogato zdobione złoceniami, z kolorową polichromią przypominającą mauretańskie wzory, z oknami, w których znajdują się piękne witraże.

Zarówno od frontu jak i na bocznych ścianach synagogi znajdują się dwudzielne, arkadowe okna z 36 unikatowymi witrażami z przełomu XIX i XX w., które ufundowali członkowie kongregacji. Witraże w synagodze Tempel to jedyne zachowane w Polsce witraże synagogalne. Witraże powstały w warsztacie J.Zajdzikowskiego i Żeleńskich. Przedstawiają przede wszystkim motywy geometryczno – roślinne. Wyjątkiem jest motyw Świątyni oraz wizerunek dwóch lwów podtrzymujących menore.

Synagoga ta, ze względu na przynależność do nieortodoksyjnego odłamu, posiada wiele cech nie widocznych w innych bożnicach Krakowa. Brakuje tutaj charakterystycznego zagłębienia w posadce, związanego z Pismem mówiącym: „Z głębokości będę do Ciebie przemawiał, Panie”. Przeciwnie, aron ha-kodesz czyli arka, w której znajduja się święte zwoje Tory, znajduje się na podwyższeniu, na wschodniej ścianie (skierowana w stronę Świątyni Jerozolimskiej) przypomina swoim wyglądem kościelny ołtarz. Brakuje tu także bimy – ta ustawiana jest tylko na czas modlitwy wyznawców ściślej związanych z tradycją. Wreście, w synagodze Tempel znajduje się nawa boczna. Główna sala modlitewna jak w każdej synagodze przeznaczona jest dla mężczyzn ale babiniec, w którym mogą się modlić kobiety nie znajduje się w oddzielnym pomieszczeniu ecz na drewnianej galerii, z której kobiety mogły przyglądać się modlitwom prowadzonym przez mężczyzn. W synagodze raz w tygodniu były prowadzone kazania w języku polskim i niemieckim. Jednym z najwybitniejszych kaznodziei, którzy w niej głosili kazania był rabin Ozjasz Thon, poseł na Sejm II Rzeczpospolitej.

Ruch reformowanego judaizmu w Europie już na początku XIX wieku zwrócił szczególną uwagę na oprawę ceremonii w synagogach. Dlatego muzyka (a dokładnie organy) była jednym z kluczowych elementów nowej filozofii. Israel Jacobson, pionier judaizmu reformowanego w Niemczech, jako pierwszy wprowadził w 1810 roku organy do synagogi w Seesen, a w ślad za nim uczyniono to w innych niemieckich miastach. Organy stały się znakiem rozpoznawczym reformowanych synagog, podobnie jak wprowadzenie do liturgii profesjonalnych kantorów i chórów, często występujących wspólnie. Synagoga Temel posiadała organy oraz chor, w którym w okresie międzywojennym śpiewały kobiety.

W czasie okupacji hitlerowskiej podobnie jak inne krakowskie synagogi została przeznaczona na magazyn i uległa zniszczeniu. Po zakończeniu II Wojny Światowej przywrócono jej funcję czynnej synagogi i obok synagogi Remu jest obecnie synagogą czynną w Krakowie. Z uwagi na bardzo dobrą akustykę obiektu odbywają się w niej także różne wydarzenia artystyczne, np. koncerty towarzyszące Festiwalowi Kultury Żydowskiej, który organizowany jest w Krakwie co roku.

Jeszcze jako ciekawostkę mogę dodać, że pierwsza Bar micwa w Krakowie, która odbyła się po II wojnie światowej miała miejsce właśnie w tej synagodze. Z uwagi na to, iż w Krakowie od czasu okupacji hitlerowskiej mieszkała niewielka liczba Żydów nie miały miejsca takie uroczystości jak Bar micwa czy śluby żydowskie. Jedna z krakowskich Żydówek, miała marzenie aby w Krakowie odbyła się taka uroczystość, która ożywiłaby Zycie religijne krakowskich Żydów. Tuż przed wybuchem wojny w rodzinie miała się odbyć uroczystość Bar micwa. Niestety chłopiec, który miał w niej uczestniczyć został rozstrzelany wraz z rodziną przez hitlerowców. Po wielu, wielu latach spełniło się marzenie. W 1986 roku trzynastoletni chłopiec z USA przyjechał do Krakowa aby w kraju jego przodków po raz pierwszy odczytać w synagodze Torę i stać się pełnoletnim wobec prawa.